Սևան

Չեմ կասկածում, որ բոլոր ընկերներս Սևանի մասին բավականին գիտեն ու որոշ չափով անհանգստանում են։ Այնուամենայնիվ, ուզում եմ մի երկու տող գրել. միգուցե հետաքրքիր լինի։

1910 թ-ին Սուքիաս Մանասերյան անունով ճարտարագետը հրատարակում է «Գոլորշիացող բիլիոները և Ռուս Կապիտալի լճացումը» բարդ անվանված տեքստը` առաջարկելով Սևանը իջեցնել` խորությունը հասցնելով 45 մետր, իսկ ջուրը կիրառել ոռոգման և էլեկտրականություն ստանալու նպատակներով։
Իրոք, եթե հայը իր ջրի երկրի մասին չմտածի, էլ ո՞վ կմտածի։ Ի դեպ, Սուքիասը հասարակ ինժեներ չէր։ Նա այն ճարտարագետներից մեկն էր, ովքեր պատրաստել են Արալյան Ծովի աղետի պատճառը դարձած նախագիծը։

Ստալինի ժամանակ, երբ պլանները պատշաճ կերպով գերակատարվում էին, նախագիծը փոփոխվում է՝ որոշվում է լիճը իջեցնել 55 մետր (ջրի 45 մետր խորության տեղը թողնել ընդամենը 40)՝ հասցնելով լճի ծավալը 5 խոր․ կմ։ Պարզ ասած, ըստ նախագծի, պետք է մնար Փոքր Սևանի միայն մի մասը, իսկ Մեծ Սևանը ընդհանրապես վերանար։ Իսկ այդ տարածքում նախատեսվում էր ընկույզ ու կաղնի տնկել։ Իրոք, ու՞մ է պետք Մեծ Սևանը։ Թվում էր՝ բացի իշխանից ոչ մեկին։ Իշխանները, արքաները և արքայազները, ինչպես հայտնի է, խորհրդային միապետության ժամանակ անհետացան, դասակառգային անհավասարությանը վերջ տվեց պրոլետարիատը։ Ռուսաստանից ներմուծված սիգը ստախանովյան տեմպերով ոչնչացրեց իշխանների սնունդը և հետեւաբար՝ իշխաններին։ Ինչպես և մենշեվիկները, իշխանը կարողացավ գոյատևել միայն էմիգրացիայի մեջ։ Որոշ քանակությամբ իշխաններ տարվել էին Իսսիկ-Կուլ, որտեղ մինչ այժմ ապրում են և հայրենիք վերադառնալու ցանկություն չեն հայտնում։ Այսպիսով, նույնիսկ հայկական էնդեմիկ ձուկը, որը գոյություն ուներ միայն Սևանում և միայն Հայաստանում, դարձավ դասական հայի պես՝ գաղթական։
Բայց վերադառնանք մեր ոչխարներին։ Աշխատանքները սկսվում են 1933-ին՝ Հրազդանը խորացվում է, լճի մակարդակից 40 մետր ցածր թունել է կառուցվում։ Գործը կանգ է առնում միայն պատերազմի ժամանակ և հասցվում ավարտին 1949-ին։
Այդ պահից սկսած, լիճը իջնում է ավելի քան մեկ մետր ամեն տարի։
Բարեբախտաբար, Ստալինը մահանում է, ու նախագիծը վերանայվում։ Պարզվում է, որ ընկույզի հետ խնդիրներ կան։ Այն Սևանից ազատագրված կամ օկուպացված տարածքում չի աճում։ Ինչպես նաև կաղնին։ Ու, ընդհանրապես, այնքան խնդիր կա, որ ավելի լավ էր այդ ամենը չսկսել։ Բայց արդեն ուշ էր։
Եվ 1962-ին, երբ ջրի մակարդակը դառնում է 18 մետր պակաս, քան եղել էր նախկինում, որոշվում է լիճը հանգիստ թողնել։ Եվս երկու տարի անց, այն սկսում է ճահճանալ ու ծաղկել, քանի որ ջրի պակասը և թափոնների մեծացող քանակը փոխել են ջրի բաղադրությունը։ Դե քանի փոխվել – փոխվել է։ Լիճը փրկելու համար որոշվում է այդ բաղադրությունը մի քիչ էլ փոխել ավանդական խորհրդային ձևով՝ Արփա գետը ուղղելով Սևան։

Դրանից հետո բավական ջրեր հոսեցին (Մնոգո վոդի ս տեխ պոռ ուտեկլո)։ Դժվար ժամանակին Սևանի սիգը փրկեց բավական մարդու կյանք։ Տեսնես, կգա՞ մի օր, երբ մեր քաղաքում սիգի արձան կհայտնվի։
Սևանը վերջերս մի քիչ բարձրացավ։  Մի կողմից լավ է։ Մյուս կողմից՝ ափը այնքան էլ պատրաստված չէր։ Սիգը այնքան քիչ է, որ այն որսալը արգելված է։
Երբեմն տպավորություն է ստեղծվում, որ գրեթե անհույս է Սևանի վիճակը։
Այնուամենայնիվ, կարծես՝ որքան քիչ ջուր, այնքան ավելի անհույս։ Եթե չեմ սխալվում, մի ժամանակ Սևանի ջուրը իջեցնել թույլատրվում էր միայն ծայրահեղ դեպքում, նախագահի հրամանագրով։
Մեզ ծնողները պատմում էին, որ «առաջ Սևանը Սևան էր, իսկ թերակղզին՝ կղզի», իսկ ապագայում  ի՞նչ են մարդիկ ասելու. որ «առաջ Սևանը լի՞ճ էր»։
Հուսով եմ, այլևս կոպիտ սխալներ չեն արվի, ու մեր Սևանի վիճակը գնալով կլավանա։
Իսկ առավոտյան խորհրդարանում նիստ է լինելու Սևանը ավելին, քան սովորաբար իջեցնելու մասին։ Արդյո՞ք դա արդարացված է։

վայր՝ սեւան